Cần Thơ: Làm rõ loài và nguồn gốc cây thủy tùng ghép – Bài học về bảo tồn và quản lý nguồn gen quý hiếm
Những ngày gần đây, thông tin xoay quanh việc ông Huỳnh Công Thống (cù lao Tân Lộc, TP. Cần Thơ) đã hơn 20 năm nghiên cứu, ghép và nhân giống thành công cây thủy tùng – một loài thực vật quý hiếm thuộc Nhóm IA trong Sách Đỏ Việt Nam – đã thu hút sự quan tâm lớn của dư luận. Trước sự việc này, các cơ quan chức năng thành phố Cần Thơ đã nhanh chóng vào cuộc để khảo sát, giám định loài và xác định nguồn gốc cây nhằm đảm bảo tính khoa học, pháp lý và phù hợp với định hướng bảo tồn đa dạng sinh học.
Kết quả khảo sát ban đầu tại vườn cây thủy tùng
Theo ông Ngô Chí Điện – Chi cục trưởng Chi cục Phát triển Nông thôn và Kiểm lâm TP. Cần Thơ, qua kiểm tra thực tế tại vườn nhà ông Huỳnh Công Thống, cơ quan chức năng ghi nhận có tổng cộng 17 cá thể cây được gọi là thủy tùng. Trong đó, 1 cây đã trồng được khoảng 19 năm, có đường kính gốc lên tới 161cm, cao khoảng 12m; 16 cây còn lại được trồng khoảng 17 năm, đường kính gốc dao động từ 60–75cm, chiều cao từ 8–10m.
Về hình thái, các cá thể này có nhiều đặc điểm tương đồng với loài thủy tùng (Glyptostrobus pensilis (Staunt.) K. Koch) – loài thực vật rừng quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam. Tuy nhiên, để đưa ra kết luận chính xác, các cơ quan chuyên môn như Viện Sinh học và đơn vị giám định loài sẽ tiếp tục phối hợp nhằm xác định danh pháp khoa học cũng như nguồn gốc cây mẹ.
Đây là bước bắt buộc nhằm tránh nhầm lẫn giữa các loài có hình thái gần giống nhau, đồng thời đảm bảo tuân thủ chặt chẽ các quy định của pháp luật hiện hành về bảo vệ loài nguy cấp, quý, hiếm.
Xem thêm: Nguồn gốc cây dừa sáp ở Việt Nam và giá trị đặc biệt của giống dừa sáp
Tâm huyết của người dân trong công tác bảo tồn
Ngành chức năng ghi nhận và đánh giá cao sự tâm huyết, bền bỉ của ông Huỳnh Công Thống trong việc nghiên cứu, gìn giữ và nhân giống các loài cây quý hiếm suốt nhiều năm qua. Việc một cá nhân chủ động tìm tòi, học hỏi và áp dụng các phương pháp nhân giống, ghép cây thể hiện tinh thần trách nhiệm với môi trường và phù hợp với chủ trương bảo tồn nguồn gen thực vật của ngành nông nghiệp.
Ở góc độ khoa học và thực tiễn, những nỗ lực như vậy cũng cho thấy vai trò ngày càng rõ nét của người dân trong bảo tồn đa dạng sinh học, bên cạnh các viện nghiên cứu và cơ quan quản lý nhà nước. Những kiến thức, công nghệ về giống cây, bảo tồn và nhân giống hiện nay cũng đang được chia sẻ ngày càng nhiều trên các nền tảng chuyên ngành như https://vigen.vn/, giúp người làm nông nghiệp và nghiên cứu sinh học tiếp cận thông tin một cách bài bản và cập nhật.
Khía cạnh pháp lý cần được làm rõ
Tuy nhiên, từ góc độ quản lý nhà nước, ông Ngô Chí Điện nhấn mạnh rằng nếu cây được xác định đúng là thủy tùng – loài thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm thuộc Nhóm IA theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP và Nghị định 84/2021/NĐ-CP – thì mọi hoạt động khai thác, mua bán, tặng cho vì mục đích thương mại đều bị nghiêm cấm, trừ trường hợp phục vụ nghiên cứu khoa học, bảo tồn hoặc chuyển giao phi thương mại và phải có sự cho phép của cơ quan có thẩm quyền.
Đáng chú ý, dù cây thủy tùng trong vườn nhà ông Thống được nhân giống bằng phương pháp ghép trên gốc cây khác (như cây bụt mọc), thì phần cây ghép vẫn được xác định là cá thể của loài nguy cấp, quý, hiếm. Vì vậy, việc mua bán hay trao đổi thương mại vẫn không được phép theo quy định pháp luật hiện hành.
Hướng đi hài hòa giữa bảo tồn và phát triển
Trong thời gian tới, Chi cục Phát triển Nông thôn và Kiểm lâm TP. Cần Thơ sẽ tiếp tục phối hợp với các đơn vị chuyên môn và chính quyền địa phương để làm việc cụ thể với ông Huỳnh Công Thống. Nội dung làm việc tập trung vào việc xác định nguồn gốc cây mẹ, quy trình nhân giống, cũng như hướng dẫn các thủ tục cần thiết nếu ông có nguyện vọng đăng ký cơ sở bảo tồn hoặc chuyển giao phục vụ nghiên cứu khoa học.
Việc này nhằm đảm bảo hài hòa giữa yêu cầu quản lý nhà nước và lợi ích chung của cộng đồng, đồng thời tạo điều kiện để các cá nhân có tâm huyết tham gia bảo tồn nguồn gen quý hiếm một cách hợp pháp, bền vững.
Ý nghĩa của việc nhân giống loài quý hiếm
Dù hiện nay chưa có thống kê đầy đủ về số lượng cây thủy tùng được trồng trong vườn nhà dân, nhưng theo lãnh đạo Chi cục Phát triển Nông thôn và Kiểm lâm TP. Cần Thơ, việc người dân quan tâm trồng và nhân giống loài cây này – nếu thực hiện đúng quy định – có thể mang lại nhiều lợi ích thiết thực như: gia tăng số lượng cá thể ngoài tự nhiên, hình thành các quần thể “dự trữ gene”, giảm áp lực khai thác lên quần thể tự nhiên đang suy giảm.
Bên cạnh đó, hoạt động này còn góp phần phục hồi nguồn gene, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học và tạo tiền đề cho các chương trình nghiên cứu, phục hồi loài trong tương lai. Tương tự như việc lựa chọn giống cây trồng phù hợp để rút ngắn thời gian ra trái, cho hiệu quả kinh tế cao – ví dụ như sự so sánh giữa dừa sáp và dừa thường được phân tích tại https://vigen.vn/khi-nao-nen-thu-hoach-chuoi-de-dat-nang-suat-cao-nhat/ – thì trong bảo tồn, việc hiểu rõ đặc tính loài và tuân thủ quy định pháp lý cũng đóng vai trò then chốt.
Khuyến nghị từ cơ quan quản lý
Lãnh đạo Chi cục Phát triển Nông thôn và Kiểm lâm TP. Cần Thơ khuyến nghị, các cá nhân, tổ chức có mong muốn nghiên cứu, nhân giống hoặc bảo tồn loài nguy cấp, quý, hiếm cần chủ động tìm hiểu kỹ về pháp lý. Cụ thể, phải có hồ sơ chứng minh nguồn gốc hợp pháp của cây mẹ, đăng ký cơ sở gây trồng hoặc bảo tồn nguồn gene theo quy định, chỉ thực hiện hoạt động vì mục đích nghiên cứu, bảo tồn, không thương mại hóa và tuân thủ đầy đủ các thủ tục xin phép khi vận chuyển, trưng bày hay chuyển giao.
Câu chuyện về cây thủy tùng ghép tại Cần Thơ không chỉ là vấn đề giám định loài, mà còn là lời nhắc nhở quan trọng về trách nhiệm chung trong việc bảo tồn nguồn tài nguyên sinh học quý giá của quốc gia – nơi mà khoa học, pháp luật và tâm huyết của người dân cần song hành để đạt được hiệu quả bền vững lâu dài.
Xuất khẩu giống nuôi cấy mô – Đòn bẩy nâng tầm giá trị nông nghiệp công nghệ cao
Trong chiến lược phát triển nông nghiệp công nghệ cao, nuôi cấy mô (invitro) đang được xem là một trong những lĩnh vực mũi nhọn, đóng vai trò “đầu vào” then chốt cho toàn bộ chuỗi sản xuất. Tại Việt Nam, tỉnh Lâm Đồng là địa phương đi đầu trong việc ứng dụng công nghệ sinh học vào sản xuất giống cây trồng, từng bước hình thành ngành công nghiệp sản xuất giống nuôi cấy mô phục vụ xuất khẩu, mang lại giá trị kinh tế lớn và bền vững.
Giá trị xuất khẩu ngày càng gia tăng
Những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp tại Lâm Đồng đã mạnh dạn nhập khẩu cây mẹ từ các quốc gia có nền nông nghiệp tiên tiến như Bỉ, Indonesia, Trung Quốc, Israel, Ấn Độ… Sau đó, các giống cây này được nhân nhanh trong môi trường invitro khép kín, đảm bảo sạch bệnh, đồng đều về di truyền và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế trước khi xuất khẩu trở lại châu Âu, Mỹ, Úc và nhiều quốc gia trong khu vực.
Theo ông Hồ Anh Dũng – Giám đốc Công ty TNHH Công nghệ sinh học F1, lĩnh vực nuôi cấy mô tại Lâm Đồng đã có bước phát triển vượt bậc trong gần 10 năm qua và được các đối tác nước ngoài đánh giá là một trong những trung tâm sản xuất giống nuôi cấy mô hàng đầu Đông Nam Á. Doanh nghiệp đã đầu tư xây dựng phòng thí nghiệm quy mô công nghiệp với diện tích hơn 1.200 m², trang bị hệ thống thiết bị hiện đại, đạt công suất sản xuất khoảng 10 triệu cây giống mỗi năm để phục vụ xuất khẩu.
Xem thêm: Nguồn gốc cây dừa sáp ở Việt Nam và giá trị đặc biệt của giống dừa sáp
Không chỉ dừng lại ở một vài doanh nghiệp lớn, hiện nay toàn tỉnh Lâm Đồng có 56 tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động nuôi cấy mô, trong đó nhiều đơn vị đã xây dựng được thương hiệu và thị trường xuất khẩu ổn định. Có thể kể đến các doanh nghiệp tiêu biểu như Công ty TNHH CNSH F1, Công ty CP Công nghệ sinh học Rừng Hoa Đà Lạt, Công ty CP Cây Giống Cao Nguyên (HIVICO), Công ty TNHH Hoa Mặt Trời, Công ty TNHH Công nghệ Sinh học Đất Xanh… Các đơn vị này không chỉ gia công cây giống nuôi cấy mô mà còn trực tiếp xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Bỉ, Ấn Độ, Israel, Trung Quốc.
Theo số liệu từ Hiệp hội Hoa Đà Lạt, năm 2021 sản lượng cây giống nuôi cấy mô xuất khẩu đạt khoảng 35 triệu cây, chiếm gần 50% tổng sản lượng toàn tỉnh, với giá trị xuất khẩu đạt 9 triệu USD. Dự kiến trong những năm tiếp theo, sản lượng và giá trị xuất khẩu tiếp tục tăng mạnh khi nhu cầu về cây giống sạch bệnh, chất lượng cao trên thế giới ngày càng lớn.
Hướng tới ngành công nghiệp nuôi cấy mô hiện đại
Ngay từ năm 2004, Lâm Đồng đã sớm xác định nuôi cấy mô là lĩnh vực nền tảng trong chương trình phát triển nông nghiệp công nghệ cao. Nhờ đó, tỉnh đã thu hút được nhiều doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu, sản xuất giống cây trồng bằng công nghệ sinh học, góp phần nâng cao giá trị gia tăng cho ngành rau, hoa và cây cảnh.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, ngành nuôi cấy mô vẫn đối mặt với không ít thách thức. Một số cơ sở sản xuất nhỏ lẻ còn sử dụng nguồn vật liệu nhân giống chưa rõ nguồn gốc, quy trình kiểm soát sạch bệnh chưa đồng bộ, tiềm ẩn nguy cơ thoái hóa giống và lây lan dịch hại. Ngoài ra, nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực công nghệ sinh học vẫn còn thiếu, trong khi yêu cầu về kỹ thuật ngày càng khắt khe.
Để giải quyết bài toán này, các chuyên gia cho rằng cần sớm hoàn thiện khung pháp lý quản lý cơ sở sản xuất giống nuôi cấy mô, đồng thời công bố rõ ràng tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc cây giống. Song song đó, Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ về đất đai, hạ tầng phòng thí nghiệm, cũng như khuyến khích doanh nghiệp nhập khẩu và làm chủ bản quyền các giống cây mẹ có giá trị cao.
Doanh nghiệp tiên phong và xu hướng thị trường
Trong bức tranh chung của ngành nuôi cấy mô, nhiều doanh nghiệp trong nước đã chủ động đầu tư công nghệ hiện đại, mở rộng danh mục sản phẩm cây giống phục vụ cả thị trường nội địa lẫn xuất khẩu. Một trong những đơn vị tiêu biểu có thể kể đến là https://vigen.vn/, nơi cung cấp đa dạng các dòng cây giống nuôi cấy mô đạt tiêu chuẩn cao, phù hợp với xu hướng nông nghiệp bền vững và cảnh quan đô thị.
Đặc biệt, các giống cây cảnh lá và cây công trình nuôi cấy mô đang ngày càng được ưa chuộng nhờ tính đồng đều, khả năng sinh trưởng tốt và dễ thích nghi khi trồng đại trà. Tiêu biểu trong nhóm này là https://vigen.vn/san-pham/jobi-cay-mo/, sản phẩm đáp ứng tốt các yêu cầu về thẩm mỹ và chất lượng, phù hợp cho cả thị trường trong nước lẫn xuất khẩu.
Triển vọng phát triển bền vững
Với lợi thế về khí hậu, nguồn nhân lực trẻ được đào tạo bài bản và sự vào cuộc mạnh mẽ của doanh nghiệp, ngành nuôi cấy mô tại Lâm Đồng nói riêng và Việt Nam nói chung đang đứng trước cơ hội lớn để bứt phá. Nếu được đầu tư đúng hướng và kiểm soát chất lượng chặt chẽ, nuôi cấy mô không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là nền tảng để xây dựng một ngành công nghiệp giống cây trồng hiện đại, góp phần nâng cao vị thế nông nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế.